گوهرپارسی

سرمه (توتیا) در دوران باستان

در سالهای دور، هنگامی که در مناطق مرکزی ایران اکتشاف اورانیم انجام می دادم، در بیابانهای بافق، بهاباد و کوهبنان، اشیاء سفالی دراز و استوانه ای شکل (گل پخته) پیدا می کردم که میان آن سوراخ بود. وقتی این سفالها را می شکستم، ماده سیاه رنگی داخل آن دیده می شد. این ماده لمس چرب داشت و دست را سیاه می کرد. این سفال های عجیب برای من معما شده بود. در هیچ کتاب زمین شناسی یا معدن به چنین چیزی اشاره نشده بود و نمی توانستم ارتباط آن را با مواد معدنی پیدا کنم. از زمین شناسان و معدنچیان قدیمی در مورد آن پرسیدم. نظرات متفاوت و بیشتر داستان پردازی بود ولی هیچیک، ذهن کنجکاو مرا قانع نمی کرد. این معما همچنان حل نشده باقی ماند تا زمانی که به طور خیلی تصادفی در کتابخانه عمومی انارک، سفرنامه مارکوپولو را خواندم. ناگهان به حقیقت سفال ها پی بردم. مارکوپولو در جایی نوشته بود: در اطراف کوهبنان و بهاباد، اشیاء سفالی هست به شکل .... که از آن به عنوان قالب توتیا استفاده می کنند...

ناگهان دریافتم که این اشیاء ناشناخته، می تواند قالب توتیا باشد و با توجه به فراوانی معادن سرب و روی در این مناطق، ماده مذکور باید ترکیبی از سرب یا روی داشته باشد. با تحقیقات بیشتر فهمیدم که سرمه در زبان مردم ایران، هند و پاکستان، واژه ای شناخته شده است. در زبان مصریان باستان و اعراب Kohl، در زبان مردمان جنوب شرق آسیا Kajal و در یونان و روم Kollurion نامیده می شود. دریافتم که در زمانهای باستان، سرمه از مواد مختلفی تهیه می شده که رایج ترین آنها گالن بوده است. برای تهیه سرمه، گالن را پودر می کردند در قالبهای یاد شده می ریختند و بر روی آتش حرارت می دادند تا گوگرد آن آزاد شود و اکسید سرب به دست آید.

گزارشات و مقالات زیادی در این مورد مطالعه کردم. در یکی از این گزارش ها، آنالیز نمونه های سرمه به دست آمده از مصر باستان نشان می دهد که سرمه مورد استفاده آنان، مخلوطی از چهار ترکیب شامل Galena, Phosgenite, Cerussite, Laurionite بوده است. چون کانیهای Phosgenite, laurionite به صورت طبیعی در مناطق مورد مطالعه یافت نشده است، محققین پنداشتند که این دو ماده به طور شیمیایی تهیه می شده است. یونانیان نیز در 3000 سال قبل، پودر گالن را با آب و نمک مخلوط می کردند و حرارت می دادند. این کار به مدت 40 روز ادامه می یافت، مرتباً آب افزوده می شد تا Laurionite تشکیل شود. سپس به این مخلوط نمک قلیایی اضافه می کردند تا Phosgenite به وجود آید. مشخص نیست که ایرانیان و یونانیان کدامیک زودتر این تکنولوژی را فرا گرفته اند. مصریان نوع دیگری از توتیا به نام Mesdemet را با استفاده از مالاکیت و گالن تهیه می کردند. نوع گرانتر سرمه از ترکیب بادام سوخته، مس اکسید شده، سرب، خاکستر و گل اخرا (هماتیت) تهیه می شد که به آن Kohl می گفتند و به وسیله آن، چشمها را بادامی شکل می کردند.

می دانید که توتیا هم به عنوان داروی چشم و هم سرمه استفاده می شده است. ایندیوم موجود در گالن بر اثر حرارت به اکسید ایندیوم تبدیل می شود. این ماده خاصیت ضد UV دارد و برای پیشگیری و درمان آفتاب زدگی چشم بسیار موثر است. بر اساس سفرنامه مارکوپولو، توتیای ایران در آن زمان یعنی 700 سال پیش، به چین و اروپا صادر می شده است. روزگاری مارکوپولو، جهانگرد ایتالیایی وقتی به از یزد به بافق و کوهبنان رفت، توتیا و آینه فولادی را به عنوان سوغات با خود به چین برد.

دوستان نظرات همه شما را خواندم. هر کسی به گمان خود نظری داده بود، گاه تا حدی درست، ولی هیچکدام در مورد واقعیت سرمه آنچنان که باید، تحقیق نکردید. بعضی از دوستان آنچنان با اطمینان گفتند "سرمه که سرب نداره"...
متاسفانه اطلاعات به زبان فارسی در این مورد بسیار کم است، ولی به زبان انگلیسی زیاد... به یاد داشته باشید که تعداد معادن آنتیموان در ایران زیاد نیست، معدن مغانلو زنجان، معدن پتیار انارک، معدن سفیدابه. ضمناً چه سرب خطرناک باشد یا نه، یقین داشته باشید که از آن برای تهیه سرمه استفاده می شده است. شاید روزی عکس سفال ها را در گروه گذاشتم.

شهرام سامانی راد

 

فروش ویژه گارنت کرمان

فروش ویژه گارنت سبز(دمانتوئید) بصورت راف و تک بلور و نگین

کاربران آنلاین

ما 40 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

باغ رویایی فتح آباد

 

بنیانگذار:فضل علی خان بیگلر بیگی در دور قاجار

کتاب سنگ درمانی

دریافت خبرنامه

 ایمیل خود را در این قسمت ثبت نمایید: